Skarga pauliańska a darowizna, kiedy wierzyciel może ją podważyć

Darowizna usuwa najtrudniejszy dowód

Przy sprzedaży albo zamianie najtrudniej udowodnić, co wiedział nabywca. Przy darowiźnie ten problem znika. Art. 528 KC mówi, że gdy osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, choćby ta osoba nie wiedziała i nawet przy należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o świadomości dłużnika.

Drugie ułatwienie daje art. 529 KC. Jeśli w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny, domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. To samo dotyczy sytuacji, gdy stał się niewypłacalny właśnie wskutek darowizny. Wtedy to druga strona musi wykazać, że było inaczej.

Co sąd uzna za darowiznę albo czynność bezpłatną

Art. 528 mówi szerzej o korzyści uzyskanej „bezpłatnie”, nie tylko o darowiźnie w ścisłym sensie. W praktyce wierzyciele spotykają się z takimi sytuacjami:

• przekazanie nieruchomości albo samochodu członkowi rodziny bez zapłaty,
• zwolnienie kontrahenta z długu wobec dłużnika,
• przekazanie majątku spółki innej spółce bez wynagrodzenia,
• umowa nazwana sprzedażą, w której cena nie została zapłacona albo jest symboliczna,
• ustanowienie służebności albo użytkowania bez odpłatności.

Gdy korzyść uzyskała osoba bliska albo stały kontrahent

Darowizna nie jest jedyną sytuacją z ułatwieniami. Jeśli dłużnik sprzedał rzecz, a nie ją podarował, i nabywcą była osoba pozostająca z nim w bliskim stosunku, art. 527 § 3 KC domniemywa, że ta osoba wiedziała o świadomości dłużnika. To samo domniemanie art. 527 § 4 przewiduje wobec przedsiębiorcy, który pozostawał z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych.

Domniemanie przerzuca ciężar dowodu. To nabywca musi wykazać, że nie wiedział i nie mógł się dowiedzieć o pokrzywdzeniu wierzycieli. Przy darowiźnie nawet tego nie trzeba, bo wiedza obdarowanego w ogóle nie ma znaczenia. Dlatego przed pozwem ustal, czy czynność była bezpłatna, czy odpłatna, i jaki związek łączył strony. Dowodem bywa akt notarialny, umowa, wyciąg z rejestru albo historia współpracy obu firm.

Dla wierzyciela praktyczna kolejność jest prosta: najpierw sprawdź, czy czynność była nieodpłatna, potem, czy druga strona to osoba bliska albo stały kontrahent dłużnika, a dopiero na końcu zbieraj dowody wiedzy nabywcy.

Termin pięciu lat i dalszy nabywca

Art. 534 KC stanowi, że uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej czynności. Termin biegnie od darowizny, nie od dnia, w którym się o niej dowiedziałeś. Przy nieruchomości datą czynności jest zwykle data aktu notarialnego.

Jeśli obdarowany zdążył dalej rozporządzić rzeczą, możesz wystąpić bezpośrednio przeciwko kolejnemu nabywcy, gdy wiedział o okolicznościach uzasadniających skargę albo gdy rozporządzenie było nieodpłatne (art. 531 § 2). Obdarowany może też zwolnić się od skargi, zaspokajając cię albo wskazując wystarczające mienie dłużnika (art. 533).

Co daje wygrana skarga

Wyrok uwzględniający skargę pozwala ci dochodzić zaspokojenia z przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika, z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej (art. 532 KC). Potrzebujesz przy tym tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi, bo skarga sama nie zastępuje wyroku o zapłatę.

Skarga działa tylko na twoją korzyść. Inni wierzyciele dłużnika, jeśli chcą skorzystać z tego samego przedmiotu, muszą wystąpić z własną skargą. Dlatego ten, kto działa szybko, zwykle ma lepszą pozycję.

Darowizna przed upadłością dłużnika

Po ogłoszeniu upadłości sytuacja się zmienia. Art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego uznaje za bezskuteczne wobec masy upadłości czynności nieodpłatne dokonane w ciągu roku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Skutek następuje z mocy prawa, bez procesu, a majątek ma wrócić do masy, z której skorzystają wszyscy wierzyciele według kategorii.

Darowizny starsze niż rok przed wnioskiem może zaskarżyć syndyk, stosując odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego (art. 131 i 132 Prawa upadłościowego). Po ogłoszeniu upadłości powództwo wytacza syndyk, nie pojedynczy wierzyciel, i ma na to dwa lata od dnia ogłoszenia upadłości, chyba że uprawnienie z Kodeksu cywilnego wygasło wcześniej (art. 132 ust. 3). Syndyk może wstąpić w sprawę, którą wcześniej wszczął wierzyciel (art. 133).

Jak przygotować się do sprawy

1. 01

   Ustal datę i przedmiot darowizny

   Przy nieruchomości sprawdzisz to w księdze wieczystej, przy spółce w dokumentach rejestrowych. Zapisz datę, bo od niej liczysz pięć lat.

2. 02

   Zbierz dowody niewypłacalności dłużnika

   Na przykład postanowienie komornika o bezskuteczności egzekucji albo postanowienie o oddaleniu wniosku o upadłość z braku majątku. Więcej o takich dowodach na stronie o art. 299 KSH.

3. 03

   Sprawdź KRZ

   Jeśli dłużnik jest w upadłości, sam nie wniesiesz skargi. Możesz wtedy przekazać syndykowi informacje o darowiźnie. Opisujemy to w poradniku o sędzi-komisarzu i radzie wierzycieli.

4. 04

   Rozważ zabezpieczenie

   Przed wniesieniem pozwu albo razem z nim można wnosić o zabezpieczenie roszczenia, na przykład zakaz zbywania nieruchomości. To chroni przed dalszą sprzedażą.